समुद्रको गहिराइदेखि तपाईंको मोबाइलसम्म - प्रकाशको अद्भुत यात्रा
विज्ञानको यात्रा (Journey Through Science)
Post 7-प्रकाश (Light), लेजर (Laser) र फाइबर अप्टिक्स (Fiber Optics)
भाग-२
समुद्रको गहिराइदेखि तपाईंको मोबाइलसम्म - प्रकाशको अद्भुत यात्रा
"जब तपाईंले कुनै भिडियो हेर्नुहुन्छ वा सन्देश पठाउनुहुन्छ, त्यसको ठूलो हिस्सा हजारौँ किलोमिटर यात्रा गरेर आएको प्रकाशको उपहार हो।"
🌍 एउटा प्रश्न
तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ
नेपालमा बसेर अमेरिकाको वेबसाइट केही सेकेन्डमै कसरी खुल्छ?
जापानमा बसेको साथीसँग भिडियो कल (Video Call) गर्दा आवाज र तस्बिर यति छिटो कसरी आइपुग्छ?
के यो सबै उपग्रह (Satellite) बाट मात्र हुन्छ?
उत्तर-अधिकांश अवस्थामा हुँदैन।
विश्वको धेरैजसो इन्टरनेट समुद्रमुनि बिछ्याइएका फाइबर अप्टिक (Fiber Optic) केबल मार्फत यात्रा गर्छ।
फाइबर अप्टिक्स (Fiber Optics) भनेको के हो?
फाइबर अप्टिक्स भनेको
काँच (Glass) वा विशेष प्रकारको प्लास्टिक (Plastic) बाट बनेको अत्यन्त पातलो तन्तु, जसबाट प्रकाशलाई लामो दूरीसम्म कम क्षतिसहित पठाउन सकिन्छ।
यसको मोटाइ धेरैजसो मानिसको कपालजत्तिकै वा त्यसभन्दा पनि पातलो हुन सक्छ।
यही तन्तुभित्र लेजर (Laser) को प्रकाश दौडन्छ।
प्रकाश काँचभित्र कसरी बन्द रहन्छ?
सामान्यतया प्रकाश सिधै जान्छ।
तर फाइबर अप्टिक्समा एउटा अद्भुत वैज्ञानिक सिद्धान्त प्रयोग हुन्छ
पूर्ण आन्तरिक परावर्तन (Total Internal Reflection)
जब प्रकाश विशेष कोणमा काँचभित्र यात्रा गर्छ, त्यो बाहिर निस्कँदैन।
बरु बारम्बार भित्री सतहबाट परावर्तित (Reflect) हुँदै अगाडि बढिरहन्छ।
यसै कारण प्रकाश हजारौँ किलोमिटर टाढासम्म पनि यात्रा गर्न सक्छ।
एउटा सजिलो उदाहरण
कल्पना गर्नुहोस्
तपाईं एउटा लामो सुरुङभित्र बल हान्दै जानुहुन्छ।
बल सुरुङको भित्तामा ठोक्किँदै पनि अगाडि बढिरहन्छ।
त्यसैगरी,
प्रकाश पनि फाइबरभित्र बारम्बार परावर्तित हुँदै आफ्नो गन्तव्यतर्फ पुग्छ।
📡 इन्टरनेटको वास्तविक यात्रा
जब तपाईं मोबाइलबाट सन्देश पठाउनुहुन्छ
१.
मोबाइलले नजिकको टावर (Tower) मा रेडियो तरङ्ग (Radio Wave) मार्फत सूचना पठाउँछ।
↓
२.
त्यो सूचना इन्टरनेट सेवा प्रदायक (Internet Service Provider) को नेटवर्कमा पुग्छ।
↓
३.
त्यसपछि लेजर (Laser) को प्रकाशका साना स्पन्दन (Pulse) मा रूपान्तरण गरिन्छ।
↓
४.
प्रकाश फाइबर अप्टिक केबल हुँदै सयौँ वा हजारौँ किलोमिटर यात्रा गर्छ।
↓
५.
अन्तिम गन्तव्यमा पुगेपछि फेरि विद्युतीय संकेत (Electrical Signal) मा परिवर्तन गरिन्छ।
↓
६.
तपाईंको साथीको मोबाइलमा सन्देश देखिन्छ।
यो सम्पूर्ण प्रक्रिया प्रायः एक सेकेन्डभन्दा पनि कम समयमा सम्पन्न हुन्छ।
🌊 समुद्रमुनिको इन्टरनेट
धेरै मानिसले इन्टरनेट उपग्रहबाट मात्र आउँछ भन्ने सोच्छन्।
वास्तवमा,
विश्वका महादेशहरूलाई जोड्ने समुद्रमुनिका फाइबर अप्टिक केबल नै अन्तर्राष्ट्रिय इन्टरनेटको मुख्य आधार हुन्।
यी केबलहरू
हजारौँ किलोमिटर लामो हुन्छन्।
समुद्रको धेरै गहिराइमा बिछ्याइएका हुन्छन्।
अत्यन्त बलियो सुरक्षा तहले ढाकिएका हुन्छन्।
यदि यस्ता केबलमा ठूलो क्षति पुग्यो भने, कुनै क्षेत्रमा इन्टरनेट सेवा प्रभावित हुन सक्छ।
🇳🇵 नेपालसम्म इन्टरनेट कसरी आइपुग्छ?
नेपाल समुद्रसँग नजोडिएको देश हो।
त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय फाइबर नेटवर्क भारत र चीनतर्फका स्थलमार्ग (Land Routes) हुँदै नेपाल प्रवेश गर्छ।
त्यसपछि
प्रमुख सहर,
जिल्ला,
गाउँ,
सम्म क्रमशः फाइबर नेटवर्क विस्तार गरिन्छ।
अन्त्यमा तपाईंको घरमा
फाइबर इन्टरनेट,
वा मोबाइल नेटवर्कमार्फत
इन्टरनेट उपलब्ध हुन्छ।
🚀 फाइबर अप्टिक्स किन यति राम्रो?
यसका मुख्य फाइदाहरू
अत्यन्त उच्च गति
धेरै सूचना एकैपटक पठाउन सक्ने क्षमता
कम ऊर्जा क्षति
विद्युतीय अवरोधबाट कम प्रभावित
लामो दूरीमा पनि भरपर्दो सञ्चार
यही कारणले आधुनिक इन्टरनेटको मेरुदण्ड फाइबर अप्टिक्स बनेको हो।
🤖 कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) र फाइबर अप्टिक्स
आज तपाईंले AI प्रयोग गर्दा
तपाईंको प्रश्न,
तस्बिर,
भिडियो,
वा आवाज
विशाल डेटा केन्द्र (Data Center) सम्म पुग्नुपर्छ।
यो यात्रा उच्च गतिको फाइबर अप्टिक नेटवर्कमार्फत हुने भएकाले AI ले केही सेकेन्डमै उत्तर दिन सक्छ।
अर्थात्
चिपले AI लाई सोच्न मद्दत गर्छ भने, फाइबर अप्टिक्सले AI सँग संसारलाई जोड्छ।
🌟 के तपाईंलाई थाहा छ?
✅ समुद्रमुनि लाखौँ किलोमिटर लम्बाइका फाइबर अप्टिक केबलहरू बिछ्याइएका छन्।
✅ एउटै फाइबरबाट एकै समयमा ठूलो मात्रामा सूचना पठाउन सकिन्छ।
✅ आधुनिक अस्पताल, बैंक, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र AI डेटा केन्द्रहरू उच्च गतिको फाइबर नेटवर्कमा निर्भर छन्।
📖 यस भागबाट के सिक्यौँ?
फाइबर अप्टिक्स काँच वा विशेष प्लास्टिकबाट बनेको पातलो तन्तु हो।
प्रकाश पूर्ण आन्तरिक परावर्तन (Total Internal Reflection) का कारण फाइबरभित्र यात्रा गर्छ।
विश्वको धेरैजसो इन्टरनेट समुद्रमुनिका फाइबर अप्टिक केबलमार्फत सञ्चालन हुन्छ।
नेपालमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय फाइबर नेटवर्कमार्फत इन्टरनेट सेवा उपलब्ध हुन्छ।
आधुनिक AI, क्लाउड सेवा र डिजिटल सञ्चारका लागि फाइबर अप्टिक्स अत्यन्त आवश्यक छ।
🔜 अर्को भाग - भाग-३ (A)
अब हामी बुझ्नेछौँ-
प्रकाश (Light) र रङ (Color) बीचको सम्बन्ध।
इन्द्रेणी (Rainbow) कसरी बन्छ?
लेजर र सामान्य प्रकाशमा वास्तविक फरक के हो?
भविष्यको इन्टरनेट कस्तो हुनेछ?
प्रकाशको विज्ञानले अन्तरिक्ष र AI को भविष्य कसरी बदलिरहेको छ?
त्यो रोमाञ्चक यात्रा Post 7 - भाग-३ (A) मा हुनेछ।
Comments
Post a Comment