विद्युत् र चुम्बकत्व (Electricity and Magnetism)
विज्ञानको यात्रा (Journey Through Science)
Post 5 विद्युत् र चुम्बकत्व (Electricity and Magnetism)
भाग-२
एउटा सानो कम्पासको सुईले संसार परिवर्तन गरिदियो
"कहिलेकाहीँ एउटा सानो प्रयोगले सम्पूर्ण वैज्ञानिक सोचलाई बदलिदिन्छ।"
प्रस्तावना
अघिल्लो भागमा हामीले थाहा पायौँ
विद्युत् (Electricity) र चुम्बकत्व (Magnetism) हजारौँ वर्षदेखि मानिसलाई थाहा थिए।
तर वैज्ञानिकहरूले यी दुईलाई फरक–फरक प्राकृतिक घटना ठान्थे।
अब प्रश्न उठ्छ
यी दुईबीच कुनै सम्बन्ध छ कि छैन?
यसको उत्तर खोज्ने क्रममा विज्ञानको इतिहासमा एउटा अविस्मरणीय घटना भयो।
सन् १८२० एउटा संयोग कि महान् खोज?
डेनमार्क (Denmark) का वैज्ञानिक आफ्ना विद्यार्थीलाई विद्युत्को प्रयोग देखाइरहेका थिए।
उनको टेबलमा एउटा कम्पास (Compass) पनि राखिएको थियो।
जब उनले तार (Wire) मा विद्युत् प्रवाह (Electric Current) चलाए,
अचानक कम्पासको सुई उत्तरतर्फ नहेरी मोडियो।
पहिलो क्षणमा उनलाई आफ्नै आँखामाथि विश्वास लागेन।
उनले फेरि प्रयोग दोहोर्याए।
परिणाम उही आयो।
विद्युत् प्रवाह हुँदा कम्पासको सुई हल्लिन्थ्यो।
विद्युत् बन्द हुँदा फेरि आफ्नो पुरानो दिशामा फर्किन्थ्यो।
किन यो खोज यति ठूलो थियो?
यसअघि मानिसहरूले चुम्बकले फलाम तान्छ भन्ने कुरा जान्थे।
विद्युत् पनि छुट्टै घटना हो भन्ने मानिन्थ्यो।
तर Ørsted को प्रयोगले पहिलो पटक प्रमाणित गरिदियो—
विद्युत् प्रवाहले चुम्बकीय क्षेत्र (Magnetic Field) उत्पन्न गर्छ।
यसले विज्ञानको नयाँ अध्याय सुरु गरिदियो।
चुम्बकीय क्षेत्र (Magnetic Field) भनेको के हो?
यदि तपाईंले चुम्बक वरिपरि फलामको धुलो (Iron Filings) छर्नुभयो भने,
धुलो अनौठो ढाँचामा मिलेर बस्छ।
यसले देखाउँछ
चुम्बक वरिपरि एउटा अदृश्य प्रभाव क्षेत्र हुन्छ।
यसैलाई चुम्बकीय क्षेत्र (Magnetic Field) भनिन्छ।
हामी यसलाई देख्न सक्दैनौँ,
तर यसको प्रभाव सजिलै देख्न सक्छौँ।
अर्को महान् वैज्ञानिकको प्रवेश
Ørsted को खोजले एक जना युवा वैज्ञानिकलाई निकै प्रेरित गर्यो।
उनको नाम थियो
उनी धनी परिवारका थिएनन्।
औपचारिक शिक्षा पनि सीमित थियो।
तर उनीमा एउटा असाधारण गुण थियो
अथाह जिज्ञासा।
पुस्तक बाँध्ने कामबाट विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिकसम्म
फाराडे युवावस्थामा पुस्तक बाँध्ने पसलमा काम गर्थे।
त्यहाँ आउने विज्ञानका पुस्तकहरू उनले खाली समयमा पढ्थे।
पछि उनले प्रसिद्ध वैज्ञानिक का व्याख्यान सुन्ने अवसर पाए।
आफ्नै हातले नोट लेखे।
त्यही नोट डेवीलाई पठाए।
डेवी उनको लगनबाट प्रभावित भए र उनलाई आफ्नो प्रयोगशालामा काम गर्ने अवसर दिए।
यसरी एक सामान्य पुस्तक बाँध्ने युवक इतिहासकै महान् प्रयोगात्मक वैज्ञानिक बने।
फाराडेको महान् प्रश्न
“Ur-sted” (Ørsted) ले देखाए
विद्युत्ले चुम्बक बनाउँछ।
फाराडेले सोचे
"यदि विद्युत्ले चुम्बक बनाउन सक्छ भने, के चुम्बकले पनि विद्युत् बनाउन सक्छ?"
यो प्रश्नले संसार बदलिदियो।
सन् १८३१ अर्को ऐतिहासिक खोज
धेरै प्रयोगपछि फाराडेले पत्ता लगाए
यदि चुम्बकीय क्षेत्र परिवर्तन गरियो भने,
तारभित्र विद्युत् प्रवाह उत्पन्न हुन्छ।
यसलाई विद्युत्चुम्बकीय प्रेरण (Electromagnetic Induction) भनिन्छ।
आज संसारका अधिकांश विद्युत् उत्पादन केन्द्रहरू यही सिद्धान्तमा आधारित छन्।
जलविद्युत् केन्द्र वास्तवमा कसरी काम गर्छ?
नेपालका नदीहरूमा बगिरहेको पानीले टर्बाइन (Turbine) घुमाउँछ।
टर्बाइनले जेनेरेटर (Generator) घुमाउँछ।
जेनेरेटरभित्र चुम्बक र तार एकअर्काको सापेक्ष घुम्दा
चुम्बकीय क्षेत्र परिवर्तन हुन्छ।
त्यही परिवर्तनले विद्युत् उत्पादन गर्छ।
यसैले हामी घरमा बत्ती बाल्न, मोबाइल चार्ज गर्न र उद्योग चलाउन सक्छौँ।
⚙️ मोटर (Motor) र जेनेरेटर (Generator) बीचको अन्तर
धेरै विद्यार्थीलाई यी दुई उस्तै लाग्छन्।
तर फरक यस्तो छ
मोटर (Motor)
विद्युत् लिन्छ।
गति (Motion) उत्पादन गर्छ।
उदाहरण:
पंखा
मिक्सर
पानी तान्ने मोटर
विद्युतीय सवारीसाधन
जेनेरेटर (Generator)
गति (Motion) लिन्छ।
विद्युत् उत्पादन गर्छ।
उदाहरण:
जलविद्युत्
हावाबाट विद्युत्
डिजेल जेनेरेटर
🇳🇵 नेपालसँग सम्बन्ध
नेपालमा उत्पादन हुने अधिकांश विद्युत्
फाराडेको विद्युत्चुम्बकीय प्रेरण (Electromagnetic Induction) कै सिद्धान्तमा आधारित छ।
अर्थात्
तपाईंको घरको बत्ती,
मोबाइल चार्जर,
विद्यालय,
अस्पताल,
उद्योग
यी सबैमा फाराडेको खोजले प्रत्यक्ष योगदान दिएको छ।
🤖 कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) र विद्युत्
आज संसारभर कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) को चर्चा छ।
तर एउटा रोचक प्रश्न
यदि विद्युत् नै नहुने हो भने,
के AI चल्न सक्छ?
उत्तर
सक्दैन।
डेटा केन्द्र (Data Center), सुपरकम्प्युटर (Supercomputer), रोबोट, मोबाइल र इन्टरनेट
सबै विद्युत्मा निर्भर छन्।
अर्थात्,
विद्युत् आधुनिक कृत्रिम बुद्धिमत्ताको आधारभूत ऊर्जा हो।
🌟 के तपाईंलाई थाहा छ?
✅ संसारको पहिलो व्यावहारिक विद्युतीय मोटर फाराडेका प्रयोगहरूबाट प्रेरित भएर विकसित भएको थियो।
✅ आधुनिक पवनचक्की (Wind Turbine) ले पनि जेनेरेटर घुमाएर विद्युत् उत्पादन गर्छ।
✅ तपाईंले साइकलको डायनामो (Dynamo) घुमाउँदा पनि यही सिद्धान्तले सानो विद्युत् उत्पादन गर्छ।
📖 यस भागबाट के सिक्यौँ?
Ørsted ले पहिलो पटक विद्युत् र चुम्बकत्वबीचको सम्बन्ध प्रमाणित गरे।
फाराडेले परिवर्तनशील चुम्बकीय क्षेत्रबाट विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने खोज गरे।
मोटर र जेनेरेटर एउटै वैज्ञानिक सिद्धान्तका फरक प्रयोग हुन्।
नेपालको जलविद्युत् उत्पादन फाराडेको खोजमा आधारित छ।
विद्युत् बिना आधुनिक कम्प्युटर, इन्टरनेट र कृत्रिम बुद्धिमत्ता सम्भव हुँदैन।
🔜 अर्को भाग (भाग-३ A)
अब हामी विज्ञानको अर्को महान् प्रतिभा लाई भेट्नेछौँ।
उहाँले कसरी विद्युत्, चुम्बकत्व र प्रकाश (Light) एउटै प्रकृतिका रूप हुन् भन्ने देखाउनुभयो?
र कसरी उहाँका समीकरणहरूले (Equations) रेडियो, टेलिभिजन, मोबाइल फोन, Wi-Fi र आधुनिक सञ्चार प्रविधिको आधार तयार गरे?
त्यो कथा विज्ञानको इतिहासकै सबैभन्दा सुन्दर कथामध्ये एक हो।
Comments
Post a Comment